CDP raporlarında, SBTi başvurularında, CSRD uyum süreçlerinde Scope 3 artık “ekstra” değil; zorunlu olarak hesaplanması ve azaltılması gereken bir alan. Bu yazıda Scope 3’ün ne olduğunu, GHG Protocol’ün 15 kategorisini ve nasıl pratik şekilde hesaplanacağını ele alıyoruz.
Scope 3 Emisyonu Nedir?
Scope 3 emisyonları, bir kuruluşun operasyonel sınırları dışında ama değer zincirinde gerçekleşen dolaylı sera gazı emisyonlarıdır. Yani sizin fabrikanızda yanmayan ama sizin satın aldığınız hammaddenin üretilmesi sırasında yanan, ya da müşterinizin sizin sattığınız ürünü kullanırken çıkardığı emisyonlardır.
GHG Protocol Corporate Value Chain (Scope 3) Standardı, bu kategoriyi 2011 yılında resmi olarak tanımladı. Standart, Scope 3’ü iki ana yöne ayırır:
- Yukarı yön (Upstream): Hammadde temininden tesis kapısına kadar — yani siz alıcı konumundayken oluşan emisyonlar
- Aşağı yön (Downstream): Tesis kapısından son tüketiciye kadar — yani siz satıcı konumundayken oluşan emisyonlar
Bu iki yön altında 15 standart kategori tanımlıdır. Her kategori, farklı bir değer zinciri aşamasını temsil eder.
Neden Bu Kadar Önemli? Bir şirketin sera gazı stratejisi, sadece kendi fabrikasının emisyonunu azaltmakla kalamaz. Apple’ın 2024 raporuna göre toplam karbon ayak izinin %71’i Scope 3 — yani Apple’ın değer zincirindeki tedarikçilerinin ürettiği emisyonlar. Bu rakam küresel ortalamayı yansıtır: ticaret, finans ve teknoloji sektörlerinde Scope 3 oranı %80-95’e kadar çıkar.
Yukarı Yön (Upstream) — 8 Kategori
Yukarı yön kategorileri, kuruluşun tedarik tarafındaki dolaylı emisyonları kapsar. Bu sekiz kategori birlikte, çoğu üretici firma için Scope 3’ün %60-80’ini oluşturur.
Kategori 1 — Satın Alınan Mal ve Hizmetler
En büyük Scope 3 bileşeni budur. Şirketin satın aldığı tüm hammaddelerin, yardımcı malzemelerin ve hizmetlerin üretiminde oluşan emisyonları içerir. Bir tekstil üreticisi için pamuk ve polyester; bir otomotiv firması için çelik, alüminyum, plastik bu kategoridedir.
Tipik veri kaynağı: Tedarikçi spesifik EPD raporları, ecoinvent veri tabanı, harcama bazlı emisyon faktörleri (EPA tedarik zinciri faktörleri).
Kategori 2 — Sermaye Malları
Üretim ekipmanı, makine parkı, binalar, taşıtlar gibi uzun ömürlü yatırım varlıklarının üretiminden kaynaklanan emisyonlar. Sermaye malı satın alındığı yıl tam olarak raporlanır; sonraki yıllar boyunca tekrar sayılmaz.
Kategori 3 — Yakıt ve Enerji İle İlişkili Faaliyetler
Scope 1 ve 2’ye dahil olmayan ama satın alınan enerjiyle bağlantılı emisyonlar. Örneğin satın alınan doğalgazın çıkarılması ve nakliyesi (well-to-tank), satın alınan elektriğin iletim ve dağıtım kayıpları bu kategoride hesaplanır.
Kategori 4 — Yukarı Taşıma ve Dağıtım
Tedarikçilerden tesise gelen hammadde taşımacılığı ve şirketin ödediği nakliye hizmetlerinden kaynaklanan emisyonlar. TIR, gemi, tren, uçak taşımacılığı dahildir.
Kategori 5 — Operasyonlarda Oluşan Atık
Tesiste oluşan katı atık, sıvı atık ve atık suyun toplanması, taşınması ve bertarafı sırasında oluşan emisyonlar. Atık çöplüğe gidiyorsa metan emisyonu, yakılıyorsa CO2 emisyonu hesaplanır.
Kategori 6 — İş Seyahatleri
Çalışanların iş gereği yaptığı uçak, tren, otobüs, taksi, kiralık araç yolculukları ve otel konaklamalarının emisyonları. Pandemiden sonra çoğu büyük şirket bu kategoriyi ciddi şekilde takip etmeye başladı.
Kategori 7 — Personel Ulaşımı (İş-Ev)
Çalışanların evden işe ve işten eve günlük gidiş-gelişlerinden kaynaklanan emisyonlar. Anket bazlı veri toplama (ulaşım modu, mesafe) ile hesaplanır. Uzaktan çalışan personelin ev enerji tüketimi de buraya dahil edilebilir.
Kategori 8 — Kiralanan Yukarı Varlıklar
Şirketin kiraladığı (ama Scope 1/2’ye dahil etmediği) varlıkların — depo, ofis, araç — işletilmesinden kaynaklanan emisyonlar. Mali kontrol yaklaşımı seçildiğinde anlamlı bir kategori.
Aşağı Yön (Downstream) — 7 Kategori
Aşağı yön kategorileri, ürünün tesisten çıktıktan sonraki yolculuğunu kapsar. Tüketici ürünlerinde satılan ürünün kullanımı (Kategori 11) genellikle dev bir kalemdir.
Kategori 9 — Aşağı Taşıma ve Dağıtım
Şirketin sattığı ürünlerin müşteriye ulaştırılması sırasında oluşan taşıma emisyonları. Eğer nakliye masrafını alıcı ödüyorsa bu Kategori 9’da, satıcı ödüyorsa Kategori 4’te raporlanır.
Kategori 10 — Satılan Ürünlerin İşlenmesi
Şirketin sattığı ara malların müşterilerce işlenmesinden kaynaklanan emisyonlar. Bir çelik üreticisi için, müşterilerinin (otomotiv, beyaz eşya) çeliği işleme sırasında harcadığı enerji bu kategoridedir.
Kategori 11 — Satılan Ürünlerin Kullanımı
B2C şirketler için en büyük kategori. Aracın yakıt yakması, beyaz eşyanın elektrik tüketmesi, yazılımın çalıştığı sunucunun enerji harcaması bu kategoride. Volkswagen’in toplam karbon ayak izinin %80’inden fazlası bu tek kategoridir.
Kategori 12 — Satılan Ürünlerin Son İşlenmesi (Atık)
Müşterinin ürünü kullanım ömrü sonrası attığında oluşan atık bertaraf emisyonları. Plastik ambalaj, elektronik atık, pil atığı gibi sektörlerde önemli.
Kategori 13 — Kiralanan Aşağı Varlıklar
Şirketin başkasına kiraladığı varlıkların (gayrimenkul, ekipman, araç filosu) kiracı tarafından işletilmesinden çıkan emisyonlar. Gayrimenkul yatırım ortaklıkları için kritik.
Kategori 14 — Franchise’lar
Franchise iş modeliyle çalışan şirketlerde, franchise alanların operasyonlarından kaynaklanan emisyonlar. McDonald’s, Starbucks gibi şirketler için büyük bir kalem.
Kategori 15 — Yatırımlar
Finans sektörü için en büyük kategori. Bankaların kredi verdiği şirketlerin emisyonları, varlık yöneticilerinin yatırım portföyündeki şirketlerin emisyonları bu kategoride. PCAF (Partnership for Carbon Accounting Financials) metodolojisi bu hesap için standart kabul ediliyor. Bir bankanın karbon ayak izinin %95’inden fazlası bu tek kategoriden gelebilir.
Materyalite — Hangi Kategoriyi Hesaplamalı?
ISO 14064-1:2018 ve GHG Protocol, şirketlerin 15 kategorinin tamamını hesaplamasını şart koşmaz. Hesaplama yükümlülüğü “materyal” yani önemli kategoriler için geçerlidir. Materyalite eşiği iki şekilde tanımlanır:
- Nicel eşik: Toplam Scope 3 emisyonunun %5’ini veya 1.000 ton CO2e’yi aşan kategoriler
- Nitel kriterler: Yatırımcı ilgisi, sektör spesifik önem, regülasyon riski, marka itibar etkisi
İlk yıl yapılan screening (tarama) analizi ile hangi kategorilerin materyal olduğu belirlenir. Bu tarama için harcama bazlı (spend-based) emisyon faktörleri kullanılır; sonraki yıllarda materyal kategoriler için daha hassas yöntemlere geçilir.
Pratik Yaklaşım Bir gıda üreticisi için tipik materyal kategoriler: Kategori 1 (hammadde), Kategori 4 (taşıma), Kategori 11 (ürün soğutması/pişirilmesi), Kategori 12 (ambalaj atığı). Bir banka için: Kategori 15 (yatırım portföyü) tek başına yeterli. Bir yazılım şirketi için: Kategori 1 (sunucu/donanım), Kategori 7 (personel ulaşımı), Kategori 11 (kullanıcının elektrik tüketimi).
Hesaplama Yöntemleri
GHG Protocol, Scope 3 kategorileri için dört temel hesaplama yaklaşımı sunar. Doğruluk düştükçe maliyet de düşer; tersi de geçerli.
Tedarikçi-spesifik yöntem en doğru olanıdır. Tedarikçinizden gerçek ürün karbon ayak izi verisi (ISO 14067 PCF veya EPD raporu) alırsınız. Apple, IKEA gibi büyük alıcılar tedarikçilerinden bu veriyi zorunlu istiyor.
Hibrit yöntem, tedarikçi verisini olduğu yerde kullanıp boşlukları sektör ortalamasıyla doldurur. Pratikte en yaygın kullanılan yaklaşım budur.
Ortalama veri yöntemi ulusal/sektörel emisyon faktörlerini (DEFRA UK, EPA US, ecoinvent) kullanır. Hızlı ama tedarikçi farkını yakalayamaz.
Harcama bazlı yöntem en hızlı ve en az doğru olanıdır. Her TL harcama başına ortalama emisyon faktörü uygulanır. İlk yıl tarama için uygun; ama uzun vadeli azaltım stratejisi için yetersizdir.
Scope 3 Verisi Toplamak Neden Bu Kadar Zor?
Cevap basit: veri sizin elinizde değil. Scope 1 için tesisinizdeki sayaçları okursunuz, Scope 2 için elektrik faturanıza bakarsınız. Ama Scope 3 için yüzlerce, bazen binlerce tedarikçiden ve müşteriden veri toplamanız gerekir.
Karşılaşılan tipik zorluklar şunlardır: tedarikçilerin kendi karbon hesabını yapmamış olması, harcama verisinin emisyon verisine çevrilmesindeki belirsizlik, satılan ürünün kullanım profilinin (kaç yıl, kaç saat çalıştırılacağı) tahmininde varsayım gereği, ve farklı yıllar arasında metodoloji tutarlılığını korumak.
Bu zorlukların hepsi çözülebilir; ama uzmanlık ve zaman gerektirir. İlk yıl genellikle veriye %30-40 belirsizlik ile başlanır, sonraki yıllarda tedarikçi katılım programlarıyla bu oran %10-15’e düşer.
Scope 3 Azaltım Stratejileri
Hesaplamak yarı yoldur. Asıl iş, materyal kategorilerde somut azaltım eylemlerine dönüşür:
- Tedarikçi katılım programı: İlk 50-100 tedarikçiden iklim verisi talebi, ortak hedef belirleme, düşük karbonlu alternatiflere geçiş teşvikleri
- Düşük karbon hammadde: Geri dönüştürülmüş alüminyum, yeşil çelik, biyo-kökenli plastik gibi alternatiflerle Kategori 1 azaltımı
- Lojistik optimizasyonu: Yük konsolidasyonu, demiryolu/denizyolu tercihi, yerli tedarik (nearshoring) ile Kategori 4 ve 9 azaltımı
- Ürün ekotasarımı: Enerji verimli ürün, uzun ömürlü tasarım, geri kazanılabilirlik ile Kategori 11 ve 12 azaltımı
- Çalışan ulaşım politikaları: Toplu taşıma teşviki, elektrikli filo, uzaktan çalışma — Kategori 6 ve 7 azaltımı
Bu eylemler aynı zamanda SBTi (Bilimsel Temelli Hedefler) başvurusunda da gereklidir; Scope 3 azaltımı materyal olduğunda hedef sistemine dahil edilmek zorundadır.
Avrupa Belgelendirme olarak ISO 14064-1 Karbon Ayak İzi kapsamında Scope 1, 2 ve 3 emisyonlarınızı uçtan uca hesaplıyor ve doğrulamasını yapıyoruz. Materyalite analizinden başlayan ve raporlamaya kadar uzanan bu süreç hakkında daha fazla bilgi için bizimle iletişime geçebilirsiniz.
